ਭਾਰਤ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਦਿੱਲੀ ’ਚ ਜਮਨਾ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਮਜਨੂੰ ਟਿੱਲਾ ਸਾਹਿਬ ਸ਼ੁਸੋਭਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉਪਰ ਤੇ ਬਾਹਰੀ ਰਿੰਗ ਰੋਡ ਆਈ.ਐੱਸ.ਬੀ.ਟੀ. ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਗੇਟ ਸੜਕ ਉਪਰ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਅਸਥਾਨ ’ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਆਏ ਸਨ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਇਸ ਅਸਥਾਨ ’ਤੇ ਇੱਕ ਟਿੱਲਾ ਸੀ ਤੇ ਇੱਕ ਸੂਫੀ ਫਕੀਰ ਅਬਦੁੱਲ ਝੁੱਗੀ ਬਣਾ ਕੇ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਲੋਕ ਮਜਨੂੰ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਬੁਲਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਫਕੀਰ ਭਗਤੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਰਾਹਗੀਰਾਂ ਨੂੰ ਜਮੁਨਾ ਪਾਰ ਕਰਾਉਂਣ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵੀ ਨਿਭਾਉਂਦਾ। ਫਕੀਰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਇਆ ਤੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਤਾਂਘ ਰੱਖਦਾ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਦੌਰਿਆਂ ਸਮੇਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ 20 ਜੁਲਾਈ 1505 ਈ. ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲੇ ਇਸ ਅਸਥਾਨ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚੇ ਅਤੇ 31 ਜੁਲਾਈ 1505 ਈ. ਤੱਕ ਠਹਿਰਾਉ ਕੀਤਾ। ਫਕੀਰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ ਤੇ ਉਸਨੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬੜੀ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਮਜਨੂੰ ਫਕੀਰ ਦੀ ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਦਿਆਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਜਾਣ ਸਮੇਂ ਬਚਨ ਕੀਤੇ ਇਹ ਅਸਥਾਨ ਤੇਰੇ ਨਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਸ ਤਰਾਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਇਹ ਅਸਥਾਨ ਮਜਨੂੰ ਫਕੀਰ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਮਜਨੂੰ ਟਿੱਲਾ ਸਾਹਿਬ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ । ਇਤਿਹਾਸਕ ਪੱਖੋਂ ਇਸ ਅਸਥਾਨ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਛੇਵੇਂ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੇ ਸਮੇਂ ਇੱਥੇ ਆਪਣੇ ਚਰਨ ਪਾਏ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਗਵਾਲੀਅਰ ਦੇ ਕਿਲੇ ਤੋਂ ਰਿਹਾਅ ਹੋਣ ’ਤੇ 52 ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰਿਆਸਤਾਂ ਇਸ ਅਸਥਾਨ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਕਰਾਈਆਂ ਸਨ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਮਜਨੂੰ ਟਿੱਲਾ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਵੱਡੇ ਸਪੁੱਤਰ ਬਾਬਾ ਰਾਮਰਾਇ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਵੀ ਜੁੜਦਾ ਹੈ। ਬਾਬਾ ਰਾਮ ਰਾਇ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਪਹੁੰਚਣ ’ਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨਾਲ ਅਸਰ ਰਸੂਖ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਲਈ ਇੱਥੇ ਹੀ 72 ਕਰਾਮਾਤਾਂ ਵਿਖਾਈਆਂ ਸਨ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਮਜਨੂੰ ਟਿੱਲਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਉਹ ਖੂਹ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਬਾਬਾ ਰਾਮਰਾਇ ਨੇ ਕਰਾਮਾਤਾਂ ਵਿਖਾਈਆਂ ਸਨ। ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਥੇ ਮੌਜੂਦਾ ਖੂਹ ’ਚ ਬਾਬਾ ਰਾਮਰਾਇ ਨੂੰ ਡੇਗਣ ਲਈ ਔਰੰਗਜੇਬ ਨੇ ਖੂਹ ਉਪਰ ਚਾਦਰ ਵਿਛਾ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਪਰ ਰਾਮਰਾਇ ਖੂਹ ਚ ਨਾਂ ਡਿੱਗਿਆ। ਬਾਬਾ ਰਾਮਰਾਇ ਦੇ ਇਸ ਕੌਤਕ ਨੇ ਸਭਨੂੰ ਹੈਰਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੇ ਬਹਾਦਰ ਜਰਨੈਲ ਜਥੇਦਾਰ ਬਘੇਲ ਸਿੰਘ ਦਿੱਲੀ ’ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਸਮੇਂ 50 ਹਜ਼ਾਰ ਸੂਰਮਿਆਂ ਸਮੇਤ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਮਜਨੂੰ ਟਿੱਲਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਰੁਕੇ ਸਨ। ਜਥੇਦਾਰ ਬਘੇਲ ਸਿੰਘ ਸਨ, ਜਿੰਨਾਂ 30 ਹਜ਼ਾਰ ਫੌਜ ਨਾਲ 1783 ਈ. ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਜਿੱਤੀ ਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨਦੇਹੀ ਕਰਵਾਈ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਮਜਨੂੰ ਟਿੱਲਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਦੋ ਸੁੰਦਰ ਇਮਾਰਤਾਂ ਹਨ। ਪਹਿਲੀ ਪੁਰਾਤਨ ਇਮਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਤੇ ਸਾਰੀ ਸੰਗਤ ਪੁਰਾਤਨ ਇਮਾਰਤ ਵਿਖੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਬਾਅਦ ’ਚ ਸੰਗਤ ਦੀ ਵਧੇਰੇ ਆਮਦ ਤੇ ਜ਼ਰੂਰਤ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਦਿਆਂ ਬਹੁਤ ਸੁੰਦਰ ਨਵੀਂ ਇਮਾਰਤ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਦੋਵੇਂ ਇਮਾਰਤਾਂ, ਪੁਰਾਤਨ ਤੇ ਨਵੀਂ ’ਚ, ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸੰਗਤ ਦੋਨਾਂ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਬੜੀ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਮੱਥਾ ਟੇਕਦੀ ਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਸਥਾਨ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਮਜਨੂੰ ਟਿੱਲਾ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸਮੁੱਚਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦਿੱਲੀ ਸਿੱਖ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਥੇ ਸੰਗਤ ਦੀ ਟਹਿਲ ਸੇਵਾ ਲਈ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਤੇ ਲੰਗਰ ਦਾ ਪੂਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਮਜਨੂੰ ਟਿੱਲਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਭਾਈ ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ ਹਾਲ ਤੇ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਨਿਵਾਸ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਆਈ ਸੰਗਤ ਜਰੂਰਤ ਪੈਣ ਤੇ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਹੋ ਕੇ ਰਾਤ ਵੇਲੇ ਇੱਥੇ ਠਹਿਰਾਉ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਮਜਨੂੰ ਟਿੱਲਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਅਗਨ ਭੇਟ ਅਸਥਾਨ ਵੀ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਬਿਰਧ ਸਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਅਗਨ ਭੇਟ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।